Στις 10 Σεπτεμβρίου του 1981 η Γκερνίκα, ή η Γκουέρνικα όπως έχουμε συνηθίσει να τη λέμε, το παγκοσμίως γνωστό έργο του Πάμπλο Πικάσο επέστρεψε στην Ισπανία. Γιατί παρ’ ό,τι Ισπανός ο Πάμπλο Πικάσο, και παρ’ ό,τι ισπανική πόλη η Γκερνίκα ή Γκουέρνικα, ο τεράστιος και σε μέγεθος και σε αξία πίνακας του διάσημου ζωγράφου βρισκόταν για 40 χρόνια στη Νέα Υόρκη. Και ο λόγος που έλειπε από την Ισπανία; Είναι μια ολόκληρη μικρή ιστορία… Και ίσως αξίζει να τη θυμηθούμε, τώρα που στις μέρες μας η Ευρώπη φαίνεται να έχει χάσει απολύτως την ιστορική της μνήμη.
Η Γκουέρνικα, πριν γίνει ο τεράστιος διάσημος ασπρόμαυρος πίνακας του Πάμπλο Πικάσο που μετατράπηκε σε αντιπολεμικό μανιφέστο, η Γκουέρνικα ή Γκερνίκα ήταν, και είναι, πόλη στη Χώρα των Βάσκων, εκεί στη Βόρεια Ισπανία. Και τον Απρίλιο του 1937 αυτή η ισπανική πόλη ισοπεδώθηκε από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των Γερμανών και των Ιταλών πιλότων του Χίτλερ και του Μουσολίνι. Και πώς βρέθηκαν οι Ιταλοί φασίστες και οι Γερμανοί Ναζί να πολεμούν στην Ισπανία; Στήριζαν τις φασιστικές δυνάμεις του Ισπανού στρατιωτικού Φρανθίσκο Φράνκο, ο οποίος ερχόμενος από τις αφρικανικές αποικίες και το Μαρόκο, είχε ανατρέψει τον Ιούλιο του 1936 με πραξικόπημα τη δημοκρατικά εκλεγμένη προοδευτική κυβέρνηση συνασπισμού, οδηγώντας την Ισπανία στον εμφύλιο. Διαβάζω ότι ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο είχε στο πλευρό του τον στρατό, το φασιστικό κόμμα της Ισπανικής Φάλαγγας, δεξιούς, ακροδεξιούς, φιλοβασιλικούς, βιομήχανους, γαιοκτήμονες και την καθολική εκκλησία. Στον δρόμο βέβαια απέκτησε και τη στήριξη του δικτάτορα της Πορτογαλίας Σαλαζάρ, του φασίστα Μουσολίνι και του ναζί Χίτλερ. Με το αζημίωτο φυσικά, μια που, εκτός των άλλων, ο ένας ήθελε να έχει τον έλεγχο της Μεσογείου, και ο άλλος τον σίδηρο και τον χάλυβα των Βάσκων, οι οποίοι Βάσκοι σημειωτέον, στον ισπανικό εμφύλιο είχαν πάρει το μέρος των δημοκρατικών.
Έτσι, αφού ξεσπά ο εμφύλιος στην Ισπανία, ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ στέλνουν στρατό και πολεμικά αεροπλάνα για να πολεμήσουν στο πλευρό του φασίστα Φράνκο τους δημοκρατικούς. Και ένα ωραίο ανοιξιάτικο μεσημέρι Δευτέρας, όταν η Γκουέρνικα των 5.000 ή των 7.000 κατοίκων σφύζει από κόσμο μια που έχει, εκτός από τους πρόσφυγες του εμφυλίου, εκείνη την ημέρα έχει και μεγάλη υπαίθρια αγροτική αγορά, σκάνε στον ουρανό 23 βομβαρδιστικά και επί δυόμιση ώρες βομβαρδίζουν αμάχους. Τα 20 αεροπλάνα ανήκουν στην «Λεγεώνα Κόνδωρ» και είναι του Χίτλερ ενώ τα τρία είναι του Μουσολίνι. Η ναζιστική Γερμανία δημιούργησε τη «Λεγεώνα Κόνδωρ», από εθελοντές της Λουφτβάφε και του γερμανικού στρατού τον Ιούλιο του ‘36 για να τους στείλει να πολεμήσουν στον ισπανικό εμφύλιο, στο πλευρό των εθνικιστών του Φράνκο.
Εκείνο το ανοιξιάτικο απόγευμα του 1937, στη βασκική πόλη-σύμβολο, 23 αεροπλάνα βομβάρδιζαν αμάχους επί δυόμιση ώρες. Έριξαν τόνους βομβών, σκότωσαν, διαμέλισαν και τραυμάτισαν πανικόβλητους αμάχους, έσπειραν φρίκη και άφησαν πίσω τους κόλαση. Στις 7 το απόγευμα η πόλη της Γκουέρνικα δεν υπήρχε. Τα κτίρια ήταν ερείπια, η πόλη καιγόταν, και εκατοντάδες σκοτωμένοι και τραυματισμένοι άνθρωποι κείτονταν στους δρόμους. Όλοι τους άμαχοι.
Δύο μέρες μετά τον βομβαρδισμό της Γκουέρνικα, όλος ο κόσμος μαθαίνει τι είχε συμβεί, από τις ανταποκρίσεις των δημοσιογράφων, κυρίως σε βρετανικές εφημερίδες. Ο Πάμπλο Πικάσο, που βρίσκεται στη Γαλλία, αποφασίζει να αποτυπώσει τη φρίκη του πολέμου, του εμφυλίου και του φασισμού σε έναν πίνακα διαστάσεων τριάμισι επί 8 μέτρων. Τον ολοκληρώνει σε ενάμιση μήνα και τον εκθέτει στην ετήσια Διεθνή Έκθεση του Παρισιού. Για τα επόμενα 3 χρόνια, η Γκουέρνικα θα εκτεθεί στις μεγάλες πρωτεύουσες του κόσμου. Μετά τη λήξη του ισπανικού εμφυλίου και την επικράτηση του φασίστα Φράνκο, ο Πάμπλο Πικάσο έστειλε τον πίνακά του στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη. Το 1968 λέγεται πως ο Φράνκο ζήτησε να εκτεθεί ο πίνακας στην Ισπανία. Ο Πικάσο αρνήθηκε και εξουσιοδότησε το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης να επιστρέψει τον πίνακα στην Ισπανία, μόνο όταν θα έχει αποκατασταθεί η Δημοκρατία. Ο Πάμπλο Πικάσο δυστυχώς πέθανε 2 χρόνια πριν πεθάνει ο Φράνκο. Το 1981, 44 χρόνια μετά τη δημιουργία της, η Γκουέρνικα επέστρεψε στην Ισπανία και από το 1992 εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο Τέχνης Reina Sofia στη Μαδρίτη.
Επιμέλεια – Παρουσίαση: Ειρήνη Λαλάκη