Στις 15 Ιανουαρίου του 1962, δέκα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Θεσσαλονίκης, στο Δερβένι, ανακαλύφθηκε σε έναν τάφο ένας μισοκαμμένος πάπυρος. Ονομάστηκε Πάπυρος του Δερβενίου, είναι ο πρώτος που βρέθηκε σε ελληνικό έδαφος και διατηρήθηκε για 23 ολόκληρους αιώνες, ακριβώς επειδή απανθρακώθηκε μερικώς, καθώς το υγρό κλίμα της Ελλάδας δεν ευνοεί τη διατήρηση παπύρων. Αποτελείται από 266 σπαράγματα, μικρά, εύθρυπτα κομματάκια, που στη σύνθεσή τους μας έδωσαν τελικά έναν πάπυρο συνολικού μήκους περίπου τριών μέτρων και μέγιστου ύψους 9,5 εκατοστών.
Σήμερα ξέρουμε ότι ο πάπυρος του Δερβενίου γράφτηκε ανάμεσα στο 340 και στο 320 π.Χ,. Το βιβλίο όμως που αντιγράφεται σε αυτόν, γιατί περί αυτού πρόκειται, είναι πολύ παλαιότερο, και πιθανότατα χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.. Στο κείμενο που διασώζεται, οι επιστήμονες διάβασαν λατρευτικές πρακτικές για τη μεταθανάτια τύχη των ψυχών, διάβασαν ένα κείμενο που απευθύνεται στους μύστες του Ορφισμού και έναν ορφικό ύμνο που εξηγεί τη γέννηση των θεών, ίσως και του σύμπαντος.
Ο Πάπυρος του Δερβενίου χαρακτηρίζεται σήμερα ως το αρχαιότερο αναγνώσιμο χειρόγραφο της Ευρώπης. Και από το 2015 ανήκει πλέον στη «Μνήμη του Κόσμου», τον κατάλογο της Unesco, όπου καταγράφεται η πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας. Η παγκόσμια συλλογική μνήμη των λαών και των πολιτισμών. Και διαβάζουμε στην ιστοσελίδα της Ουνέσκο: «Ο πάπυρος του Δερβενίου έχει τεράστια σημασία για τη μελέτη της ελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας, που αποτελεί τη βάση της δυτικής φιλοσοφικής σκέψης. (…) Το κείμενο του παπύρου, που είναι το πρώτο βιβλίο της δυτικής παράδοσης, έχει παγκόσμια σημασία, αφού αντικατοπτρίζει οικουμενικές ανθρώπινες αξίες: την ανάγκη να εξηγηθεί ο κόσμος, την επιθυμία να ανήκει ο άνθρωπος σε μια κοινωνία με γνωστούς κανόνες και την αγωνία να αντιμετωπίσει το τέλος της ζωής.»
Ο Πάπυρος του Δερβενίου είναι μέχρι στιγμής, το αρχαιότερο «βιβλίο» της Ευρώπης. Βρέθηκε μερικά χιλιόμετρα έξω από τη Θεσσαλονίκη το 1962 και συγκεντρώνει πλέον το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Μπορεί κάποιος να τον δει στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης.
Επιμέλεια – Παρουσίαση: Ειρήνη Λαλάκη